Blikvernauwende metaforen

‘Veredelde speeltuinen’ sneerde CDA-politicus Jan de Vries in 2005 over de Iederwijs-scholen, die in 2002 van start waren gegaan en waarvan er in drie jaar tijd zo’n twintig ontstonden. Het nieuwe onderwijsconcept – kinderen mogen zelf kiezen wat, wanneer en hoe ze leerden – baarde opzien én onrust. Kon je, ook heel jonge, kinderen wel aan het roer van hun eigen leerproces zetten? Leerden ze vanzelf taal en rekenen omdat je dat nu eenmaal nodig hebt in de maatschappij. De Vries geloofde van niet en met hem de VVD. De twee partijen dwongen CDA-onderwijsminister Maria van der Hoeven in te grijpen. Iederwijs-scholen die niet konden uitleggen aan de Inspectie wat hun kinderen leerden, kregen geen goedkeuring van de keurmeesters van ons onderwijs.

Invloedrijk onderwijsframe
De Vries’ ‘veredelde speeltuinen’ zullen waarschijnlijk de geschiedenis ingaan als een van de meest invloedrijke frames op het gebied van onderwijs. In het jaar nadat hij de ‘veredelde speeltuinen’ voor het eerst gebruikt, wordt deze maar liefst éénenzeventig maal herhaald in kranten en weekbladen.[i] Tellingen over de mate waarin de metafoor werd genoemd op radio of tv zijn er niet, maar Iederwijs is regelmatig in het nieuws dus daar wordt het beeld natuurlijk óók gebruikt. Ter vergelijking: Wilders’ invloedrijke ‘kopvoddentaks’ wordt in het jaar na de lancering van het frame 53 maal herhaald in de kranten en tijdschriften.
‘Het was een rake typering,’ zegt De Vries over zijn metafoor. ‘Maar ik had niet gedacht dat hij zoveel impact zou hebben.’
Waarom was de metafoor ‘veredelde speeltuinen’ zo invloedrijk? Socioloog Sietske Waslander [ii] verklaart het grote effect in een analyse mede uit de koppeling die mensen in hun hoofden maken met de beelden van spelende kinderen in de Nova-uitzending van eind 2004. Die uitzending bevat een reportage over een Iederwijs-school in Soest. Kinderen en ouders worden gefilmd en geïnterviewd. Het is mooi weer en veel kinderen spelen buiten in de zandbak of rennen rond. Niemand is op het eerste oog bezig met een schools vak of zelfs maar met een boek. Iederwijs is een speeltuin zeggen de beelden. De reportage wekt de suggestie dat het er in Soest iedere dag zo aan toe gaat.

Strijdmiddel
Een metafoor is een stijlmiddel dat de schijnwerper zet op één aspect van een onderwerp en daarmee een ander aspect onderbelicht laat. Dat betekent dat het juist zijn bewuste eenzijdigheid is die een metafoor zijn effect verleent. Een bedrijf een bord spaghetti noemen, legt nadruk op de onheldere structuur en laat onbelicht dat er in elke organisatie meestal toch wel een structuur zal zijn. Iemands gevoelsleven een ‘woestijn’ noemen, richt de blik of de mate waarin iemand waarschijnlijk afwijkt van de norm. Ongenoemd blijft dat niemands gevoelsleven emotieloos kan zijn. Iederwijs een speeltuin noemen, haalt de aandacht weg van het feit dat het óók een leerplek kan zijn. Mogelijk worden talige metaforen bovendien versterkt door begeleidende beelden? Een interessante vraag voor een media- of metaforenonderzoeker lijkt me
Metaforen gebruiken we vaak onbewust of ondoordacht Dat geldt ook vaak voor politici, aldus onderzoek van Emma Anbeek van der Meijden[iii]. Ze onderzocht de metaforen die politici gebruikten in 2005 in debatten over asielzoekers. Politici gebruiken 3 soorten metaforen om het vluchtelingenprobleem te framen: de vloedmetafoor, de containermetafoor en de verkeersmetafoor. Wat blijkt? Voor- en tegenstanders gebruiken dezelfde metaforen. Ook voorstanders van een ruimhartiger beleid gebruiken vaak en negatieve framing. Kennelijk zijn politici zich niet goed bewust van de kracht van metaforen.
Ook De Vries is verrast over het grote effect van de metafoor die hij bedacht; de ‘veredelde speeltuinen’. Maar hij bereikte er wel mee wat hij wilde: de wettelijke ruimte die Iederwijs kreeg, inperken.

Kokervisie
De blikvernauwing die een metafoor als ‘veredelde speeltuinen’ creëerde, versmalde het debat over Iederwijs echter ook. In plaats van bijvoorbeeld de vraag wat goed onderwijs is en welke dingen er mis gaan in het reguliere onderwijs – thema’s die je ook in relatie tot Iederwijs zou kunnen bespreken – gaat het debat ná De Vries’ metafoor vooral over de vraag hoe deze als school vermomde speeltuinen een halt toe te roepen. Er wordt daarna geen Kamervraag gesteld, geen commissievergadering verslagen, geen Kamerdebat gevoerd, zonder dat de associatie tussen Iederwijs en een speeltuin wordt gelegd. Onvermijdelijk stuwt het debat daarna niet alleen in de richting van een wijziging van de Leerplichtwet, maar ook naar een versimpeling en dualisering van de thematiek: voldoet Iederwijs aan de wet of niet. Een fundamenteler discussie over onderwijs, naar aanleiding van het Iederwijs-concept, is vanaf dat moment niet meer goed mogelijk. Het gaat alleen nog maar over goed of fout.
Metaforen reduceren de werkelijkheid om ze hanteerbaar te maken. Dat is hun winst. Maar dat doen ze op zo’n krachtige manier dat ze – tijdelijk – een kokervisie kunnen creëren. Wie een metafoor gebruikt, moet dat goed beseffen. Elk wapen brengt voor zijn gebruiker een verantwoordelijkheid mee.

In ‘De gelukkige school. Hoe Iederwijs het onderwijs opnieuw wilde uitvinden’ beschrijft Astrid Schutte onder meer hoe de metafoor van de ‘veredelde speeltuinen’ de ondergang van Iederwijs hielp bespoedigen. (SWP, 2018).

Dit artikel verscheen eerder in: Aristoteles op het Binnenhof, de online site van politieke metaforenexpert Carola Schoor

[i] Tellingen zijn gebaseerd op artikelen in Lexis Nexis.

[ii] – Waslander, Sietske. Van Polmanhuis tot Polemiek; een inhoudsanalyse van het debat over ‘Het Nieuwe Leren’ 1995-2005. Opgenomen: Slash 21. De waarde van Slash21. Bespiegelingen over het onderwijsinnovatieproject. Uitgave van de Stichting Carmelcollege en KPC Groep, september 2006
– Waslander, Sietske en Pieter Leenheer. Beelden van de media. Over media, mediatisering en onderwijs. De Nieuwe Meso, 01-03-2014

[iii] Emma Anbeek van der Meijden: Spraakwater, een vergelijkende analyse van metafoorgebruik het politiek debat over vluchtelingen en asielzoekers:http://tekstblad.nl/nieuws/metaforen-in-het-politiek-debat-over-het-asielbeleid

Advertenties

Een gedachte over “Blikvernauwende metaforen

  1. Pingback: Het nieuwe boek van Astrid Schutte is uit: De gelukkige school | StoryVentures

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s